Połączenie współczesnej psychologii z mądrością starożytnych filozofów? Da się? Okazuje się, że tak – i to w formie niebywale przyjemnej do czytania. Donald J. Robertson, szkocki psychoterapeuta pracujący w nurcie poznawczo-behawioralnym, od lat zgłębia wiedzę na temat stoicyzmu. Wykorzystuje ją zarówno podczas terapii z pacjentami, jak i w swoich publikacjach. Książka Myśl jak grecki filozof. Praktykuj koncepcje Sokratesa to jego kolejna pozycja (2024, na polskim rynku od 2025 roku – wyd. Onepress, w tłumaczeniu Pauliny Makolus-Krasy) przeznaczona dla czytelnika, który ma dość zarówno typowych psychologicznych poradników, jak i nie sięgnąłby po suchą pozycję o starożytnej filozofii. Tutaj, choć książka łączy psychologię i filozofię, a do tego biografię Sokratesa, nie ma mowy o nudzie. To opowieść, którą czyta się z prawdziwą przyjemnością, przy okazji pogłębiając swoją wiedzę na ww. tematy.
Psychologia a stoicyzm
11 rozdziałów opowieści poprzedza wstęp od autora, który przypomina nam, że to, co wiemy o Sokratesie, pochodzi ze źródeł pisanych będących w większości są fikcją historyczną, dlatego i jego opowieść będzie częściowo fikcyjna. Pewne elementy, które wpasował w biografię Sokratesa, są przez niego dopowiedziane jako prawdopodobne. Donald J. Robertson studiował jednak zarówno filozofię, jak i ma za sobą studia podyplomowe z zakresu psychoterapii, dlatego w książce perfekcyjnie ukazał związki pomiędzy współczesną psychoterapią a stoicyzmem. Ukazał, że to Sokrates wykorzystywał metody terapii kognitywnej, na długo zanim została ona opracowana przez psychologów. Oczywiście najbardziej znana jest metoda zadawania pytań, ale nie tylko ją analizuje autor. Przy tym wszystkim zastrzega, że jego książka nie ma odgrywać roli kolejnego poradnika psychologicznego. Najważniejsze jest, aby każdy sam kierował się własnym rozsądkiem, sam uczył się myśleć. Książka może jedynie wskazać, na co warto zwrócić uwagę w swoim rozwoju osobistym.
Kwintesencja poglądów Sokratesa
Dlaczego książka Myśl jak grecki filozof wyróżnia się tak przystępnym stylem? Autor napisał ją, zadając sobie samemu pytanie: „w jaki sposób wytłumaczyłbym mądrość Sokratesa nastoletniemu sobie?”. To według mnie jest największa siła tej książki. Współcześnie wielu młodych ludzi ucieka od starożytnej nudy, a czytanie dzieł Platona, Hezjoda to dla nich największa męka. W tym przypadku będzie jednak inaczej.
Autor zaczerpnął dialogi Sokratesa z uczniami z oryginalnych źródeł (m.in. 35 dialogów autorstwa Platona), jednak zmodyfikował je poprzez różny sposób łączenia poszczególnych tekstów czy też uproszczenie argumentacji. Dzięki temu s e n s pozostaje, ale my otrzymujemy samą kwintesencję – osobę Sokratesa jak żywą i jego najważniejsze poglądy oraz wątpliwości. Podczas czytania należy mieć jednak na uwadze to, że niektóre opisywane sytuacje zostały przez Robertsona wymyślone (choć nadal oparte są na informacjach o Sokratesie) – jednak to każdorazowo zaznaczane jest w przypisie. Z pewnością taka opowieść może wiele osób zaciekawić na tyle, że zainteresują się filozofią na poważnie.
Poszukiwanie prawdy
Zaczynamy w starożytnych Atenach, w 399 roku p.n.e. Poznajemy historię demokracji, początki filozofii przyrody, zastanawiamy się i nad śmiercią, i nad miłością. Ścieramy się z poglądami Anaksogenesa, Peryklesa, Aspazji z Miletu, Protagorasa, Alcybiadesa i innych. Wszystko po to, aby powoli docierać do sedna: do odnalezienia odpowiedzi na najważniejsze pytania w życiu każdego człowieka. Co jest w życiu wartością i co jest w nim najlepsze? Czym jest prawdziwa mądrość? Jaki jest prawdziwy przyjaciel? Czym jest miłość? Co daje szczęście? Co oznacza być spełnionym?
Przy tym nie dostajemy prawdy na tacy, a jedynie metody do jej poszukiwania, chociażby analizę zysków i strat czy metodę zadawania pytań. Równocześnie książka Myśl jak grecki filozof przedstawia nam problemy, jakie mogą stanąć na drodze naszym poszukiwaniom – na przykład zniekształcenia w myśleniu (podawane w psychologii za Beckiem). Poznamy między innymi strategię podwójnych standardów, omawianą w terapii kognitywnej, metodę dystansowania poznawczego Aarona T. Becka, paradoks Salomona, metody radzenia sobie z gniewem i złością i wiele innych.
A wszystko to pomiędzy odwiedzinami w świątyni Apollina, nauczaniem młodego Alcybiadesa, wojną peloponeską, wyprawą sycylijską i w końcu upadkiem Aten.
To właśnie połączenie współczesnej psychologii z filozofią i historią sprawia, że książkę czyta się z prawdziwym zainteresowaniem, a poznane narzędzia psychologiczne można zacząć wykorzystywać w codziennym życiu.